Afrika’da Dev Çatlak: Yeni Bir Okyanus Oluşma Yolunda mı?
Bilim insanları, Afrika kıtasını boydan boya yaran devasa bir çatlağın, kıtayı ikiye böleceği ve bu süreçte Dünya’nın altıncı okyanusunu oluşturma potansiyeline sahip olduğunu belirtiyor. Böyle bir senaryoda, güneydoğu kıyısındaki ülkeler dev bir ada haline gelecek ve Etiyopya’dan Mozambik’e kadar uzanan tamamen yeni bir deniz ortaya çıkacak.
Bu çarpıcı değişim, Doğu Afrika Yarığı (EARS) olarak adlandırılan bölgede gerçekleşiyor. Bu bölge, en az 22 milyon yıl önce oluşmuş olsa da, son yıllarda gözlemlenen hareketlilik, bilim insanlarını alarma geçirdi. 2005 yılında Etiyopya’nın çöl bölgelerinde meydana gelen bir çatlak, yılda 2,54 cm genişlemesiyle dikkat çekiyor. Bu durum, iki tektonik plakanın birbirinden uzaklaşmasının bir sonucu olarak ortaya çıkıyor; ancak bu süreç o sırada tam anlamıyla anlaşılamamıştı.
Haziran ayında yayınlanan bir araştırma, gezegenimizin çekirdeğinden gelen aşırı ısınmış kayanın devasa bir püskürme ile yarığa yol açtığını ortaya koydu. Afrika’nın en az beş milyon yıl daha parçalanması beklenmezken, Somali ile Etiyopya’nın yanı sıra Kenya ve Tanzanya’nın yarısı parçalandığında yeni bir kıta oluşması olasılığı gündeme geliyor.
California Üniversitesi’nde profesör olan Ken Macdonald, bu yarılmanın mevcut hızının devam edip etmeyeceği veya Atlantik Okyanusu’nun küçük bir versiyonu gibi çok daha büyük bir yapıya dönüşüp dönüşmeyeceği konusunda belirsizlik olduğunu ifade etti. 2005 yılında ortaya çıkan 56 kilometrelik çatlak, Etiyopya yakınlarında yeni bir denizin oluşabileceğine dair önemli işaretler veriyor. 2018 yılında Kenya’da meydana gelen başka bir çatlak ise, şiddetli yağışların ardından oluşmuş ve bu durum insanları evlerini terk etmeye zorlamış, yolları kapatmıştı.
Macdonald, EARS’ın gelecekte daha fazla çatlak oluşumuna neden olacağına inandığını belirtti. Jeolog David Adede, yerel bir yayın organına yaptığı açıklamada, çatlağın volkanik külle dolu olduğunu ve şiddetli yağmurların çatlağı ortaya çıkardığını ifade etti. Yerel halk ise bu olayın aniden ve hızla gerçekleştiğini bildiriyor.
Araştırmacılar, EARS’ın iki tektonik plakanın birbirinden uzaklaşması nedeniyle genişlemeye devam ettiğine inanıyor. Bu iki tektonik plakanın hareketi, 2004 yılında Hollanda’daki Delft Teknoloji Üniversitesi araştırmacıları tarafından gözlemlenmiş ve EARS’ın yılda birkaç milimetre hareket ettiği belirlenmişti.
Kuzeydeki Aden Körfezi’nden güneydeki Zimbabve’ye kadar uzanan EARS, derin vadiler, dik yamaçlar ve volkanik tepelerle dolu bir yapıya sahip. Londra Jeoloji Derneği’ne göre, bu çatlakların muhtemel nedeni, Kenya ve Etiyopya arasındaki astenosferden yukarı doğru akan ısıdır. Virginia Tech’in yeni çalışması da bu teoriyi destekler nitelikte sonuçlar ortaya koymuş görünüyor.
Bölgenin üç boyutlu simülasyonlarını kullanan araştırma ekibi, yarığın, sistemin altındaki olağandışı deformasyonlardan sorumlu olan Afrika Süperplümü tarafından tetiklendiğini tespit etti. EARS gibi kıtasal yarıklar, öncelikle tektonik plakaların birbirinden uzaklaşması ve bunun sonucunda yerkabuğunun çekilip gerilmesiyle oluşmaktadır. Bu süreç, tipik olarak plaka hareketine dik olarak meydana gelen deformasyonlarla sonuçlanır.
Bazı bilim insanları, bu ayrışmanın gerçek zamanlı olarak gözlemlendiğine inanırken, diğerleri böyle bir ilerlemenin mümkün olmadığını savunuyor; bu durum, 2018’deki son çatlağın bilim camiası arasında tartışmalara yol açmasına neden oldu. Eliud Njoroge Mbugua adlı bir yerel sakin, çatlağın evinin içinden geçtiğini iddia ediyor. Evi yıkılmadan önce yalnızca bazı eşyalarını toplayabilmiş. Kenya’nın Maai Mahiu-Narok kentindeki işlek bir yolda da hasarların rapor edildiği bildiriliyor.
