Plüton’un Cüce Gezegen Olarak Sınıflandırılması
Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), 24 Ağustos 2006 tarihinde Güneş Sistemi’nde önemli değişikliklere yol açan bir karar aldı. IAU üyeleri, gökbilimcilerin “gezegen” terimiyle neyi kastettiğini netleştiren uzun vadeli bir öneriyi oyladı. Bu oylama sonucunda Plüton, cüce gezegen olarak sınıflandırıldı ve böylece Güneş Sistemi’ndeki gezegen sayısı sekize indirildi. Bu durum, Plüton’un hayranları arasında büyük tepkilere neden oldu ve tartışmaların fitilini ateşledi. Aradan geçen 17 yıla rağmen, bu karar hala tartışmalı olmaya devam ediyor.
Gezegen Tanımının Koşulları
Prag’daki 10 günlük konferansın son gününde mevcut gezegen tanımına dair bir öneri sunuldu, oylama yapıldı ve onaylandı. Bu tanıma göre bir gezegenin üç önemli koşulu karşılaması gerekmektedir:
- Öncelikle, bu cisim Güneş’in etrafında dönmelidir. Bu sayede tüm ötegezegenler ve başıboş gezegenler tanım dışı kalmaktadır.
- İkincisi, hidrostatik dengeye ulaşmış olmalıdır, yani kabaca küresel bir yapıya sahip olmalıdır.
- Son olarak, yörüngesindeki ana çekimsel cisim olarak yörüngesini temizlemesi gerekmektedir. İşte Plüton’un gezegen tanımından çıkarılmasının temel nedeni, bu üçüncü koşulu yerine getirememesidir.
Plüton, kısmen Neptün ile paylaştığı yörüngesini temizlememiştir. Plüton’un gezegen statüsünü savunanlar, Dünya, Mars, Jüpiter ve Neptün’ün de yörüngelerini tam olarak temizlemediğine dikkat çekiyor. Ancak, Ay hariç tutulduğunda, Dünya, yörüngesinden geçen diğer asteroidlerden 1,7 milyon kat daha ağırdır. Plüton ise yörüngesini paylaştığı asteroidlerden yalnızca %0,07 oranında daha ağırdır.
Cüce Gezegenler ve Plütonitler
Plüton’un yeni sınıflandırması, genel olarak bir seviye düşüşü olarak algılansa da, iki yeni nesne sınıfının ilk örneği olarak öne çıktığı da söylenebilir: Cüce gezegenler ve plütonitler. Bu tartışmaya katılan herkes, tanımın mükemmel olmadığını ve gezegenlerin genellikle sadece gezegen olarak değil, kayalık, gaz devi, buz devi gibi ek sıfatlarla tanımlandığını vurguluyor. Dolayısıyla, cüce gezegen terimi de belki bir gün “gezegen”in bir alt kategorisi olarak algılanabilir.
New Horizons ve Plüton’un Uyduları
Bu terim ilk olarak 2015 yılında Plüton’u ziyaret eden New Horizons’un baş araştırmacısı Alan Stern tarafından ortaya atılmıştır. Stern, aslında Plüton’un yeniden gezegen olmasını istemektedir. New Horizons tarafından çekilen Plüton görüntüleri, Plüton’un sıradışı özelliklerini gözler önüne seriyor.
Plüton’un beş uydusundan hiçbiri, aslında cüce gezegenin yörüngesinde dönmüyor. Hepsi, Plüton’un dışındaki bir noktanın etrafında dönüyor ve bunun sorumlusu, Plüton’un en büyük uydusu Charon olarak görünmektedir. Charon’un çapı Plüton’un yaklaşık yarısı kadar ve kütlesi de Plüton’un kütlesinin yaklaşık sekizde biri kadardır. Bu durum o kadar belirgindir ki, sistemin ağırlık merkezi, cüce gezegenden oldukça uzakta, Plüton’un yüzeyinden 960 kilometre, yani yarıçapının yaklaşık %83’ü kadar bir mesafede yer alıyor.
Plüton’un Rakibi: Eris
Ancak Plüton, yeniden gezegenler listesine eklense bile, dokuz gezegene geri dönmemiz mümkün görünmüyor. Plüton tartışmalarında genellikle göz ardı edilen önemli bir detay daha var: Dokuz gezegene geri dönemememizin nedeni, adını Nefret ve Anlaşmazlık Tanrıçası’ndan alan cüce gezegen Eris’tir. Eris, Plüton’dan daha büyük bir çapa sahip olmasına rağmen, sadece biraz daha az kütleye sahiptir; bu yüzden Plüton bir gezegen olarak tanımlanırsa, Eris’in de aynı statüyü kazanacağı kesin olarak öngörülebilir. Hatta bu gezegenin keşfi sırasında Mike Brown, Chad Trujillo ve David Rabinowitz tarafından 10. gezegen olarak adlandırılması dikkat çekicidir.
Eris’in varlığı, ertesi yıl mevcut kararı kabul eden IAU’yu bir karar vermeye zorladı. Yani, ya sekiz gezegenimiz olacak ya da Ceres, Plüton, Eris, Haumea ve Makemake gibi cüce gezegenleri de listeye ekleyerek en az 13 gezegenimiz olacaktı. Ayrıca astronomi dünyası tarafından cüce gezegen olarak tanımlanan, ancak henüz IAU tarafından tanınmayan birçok cüce gezegen bulunmaktadır.
Gelecekte 9 Gezegen Olma İhtimali
Yeniden dokuz gezegene sahip olmanın tek yolu, mevcut tanımı korumak ve Mike Brown ile meslektaşlarının, Güneş’ten uzakta, henüz keşfedilmemiş büyük bir gezegenin varlığından şüphelenmekte haklı olduklarını ummaktır. Şu ana kadar bizlerden gizlenmeyi başaran, bulunması zor Gezegen 9 arayışları devam ediyor. Bu nedenle, mevcut tanım ile gelecekte tekrar dokuz gezegene ulaşma ihtimalimiz bulunmaktadır.
